Ile pszczół jest w ulu? Liczba, hierarchia, ciekawostki

Latem w jednym ulu pszczoły miodnej żyje zwykle 40–60 tysięcy osobników, w silnych rodzinach nawet do 80 tysięcy, a w wyjątkowo sprzyjających warunkach – przy obfitym pożytku i dobrej matce – populacja może sięgać nawet 100–120 tysięcy. Zimą ta liczba spada do około 10–20 tysięcy. Taki „tłok” ma sens tylko dzięki ścisłej hierarchii, podziałowi ról i zadziwiającej organizacji życia rodziny pszczelej. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, ile pszczół mieszka w ulu, jak dzielą się obowiązkami i jakie ciekawostki kryje ten mały organizm społeczny, przeczytaj ten artykuł.

Ile pszczół jest w ulu w ciągu roku?

W typowym ulu, zamieszkanym przez Apis mellifera, liczebność rodziny nie jest stała. Zależy od pory roku, siły rodziny i dostępnego pożytku. Wiosną po pierwszym oblocie można spotkać zwykle 10–20 tysięcy pszczół, latem ta liczba rośnie do 40–60 tysięcy, a w szczególnie silnych rodzinach (np. pszczoła włoska) nawet do 80 tysięcy. W idealnych, rzadko spotykanych warunkach pożytkowych i klimatycznych opisywane są rodziny osiągające ponad 100 tysięcy, a nawet do 120 tysięcy osobników. Z kolei przed zimą populacja ponownie maleje, żeby ul mógł się wyżywić.

W praktyce pszczelarskiej używa się często prostych progów opisujących siłę rodziny pszczelej: rodzina słaba to zaledwie kilkanaście tysięcy pszczół, średnia ma około 25–40 tysięcy, a silna co najmniej 50 tysięcy osobników. Prawidłowo prowadzona rodzina po pierwszych większych pożytkach (np. mniszek lekarski, rzepak) powinna szybko osiągnąć 30–40 tysięcy pszczół i dalej dynamicznie rosnąć – w szczycie czerwienia może przybywać w ulu nawet kilka tysięcy młodych pszczół dziennie. Taka liczebność ma bezpośredni wpływ na to, ile miodu rodzina jest w stanie zebrać – z jednego ula otrzymuje się przeciętnie około 25 kg miodu rocznie, ale tylko wtedy, gdy pszczół jest dużo, są zdrowe i mają dobrą strukturę wiekową.

Zimą w ulu zostają niemal wyłącznie samice. Pszczoły tworzą wtedy kłąb zimowy – ciasno zbitą kulę złożoną z 10–25 tysięcy owadów, która utrzymuje ciepło wokół matki i zapasów pokarmu. Do przetrwania okresu bez pożytku rodzina potrzebuje zwykle 15–20 kg zapasów w postaci miodu lub syropu. Zbyt mały kłąb, liczący poniżej 8–10 tysięcy pszczół, ma bardzo małe szanse na bezproblemowe zimowanie – szybciej wychładza gniazdo i zużywa relatywnie więcej energii.

Parametry liczebności w poszczególnych porach roku dobrze podsumowuje prosta tabela:

Latem liczebność rodziny pszczelej może być nawet sześć razy większa niż zimą, dlatego ten sam ul w różnych miesiącach to zupełnie inny „organizm”.

Jak wygląda hierarchia w rodzinie pszczelej?

Rodzina pszczela to rozbudowana społeczność, w której każdy osobnik ma ściśle określoną funkcję. W ulu spotykasz trzy zasadnicze kasty: królową pszczół, pszczoły robotnice i trutnie. Taki podział ról nie jest przypadkowy – od niego zależy zarówno liczba pszczół w ulu, jak i jego stabilność.

Królowa pszczół

W jednym ulu żyje tylko jedna dojrzała matka. To największy owad w rodzinie – jej długość sięga do 25 mm, a masa wynosi zwykle 200–280 mg. Królowa nie zbiera nektaru ani nie broni ula, jej podstawowe zadanie to czerwienie, czyli składanie jaj do komórek plastra. W sezonie może złożyć średnio 1500–2000 jaj dziennie, od marca do września, a przy wyjątkowo sprzyjających warunkach i młodej, silnej matce dzienny nakład jaj może się zbliżać do możliwości wychowu kilku tysięcy nowych pszczół dziennie przez rodzinę.

Rozwój królowej w mateczniku trwa około 16 dni od złożenia jaja. Larwa jest przez cały ten czas intensywnie karmiona mleczkiem pszczelim. Pierwsza wygryziona matka ma niezwykle ważne zadanie: natychmiast niszczy pozostałe mateczniki i likwiduje larwy potencjalnych konkurentek. Jeżeli z jakiegoś powodu w tym samym czasie wygryzą się dwie królowe, staczają ze sobą walkę na śmierć i życie – w ulu pozostaje zawsze tylko jedna dojrzała matka.

Kilka dni po osiągnięciu dorosłości matka odbywa lot godowy. Dzieje się to wiosną, między 5. a 8. dniem życia, w ciepłe i bezwietrzne popołudnia. Podczas lotu zapładniają ją trutnie, które giną tuż po spełnieniu swojej roli. Później królowa już zwykle nie opuszcza ula – pozostaje w mateczniku, a jej obecność sygnalizują feromony matki, które uspokajają rodzinę i porządkują jej zachowania.

Rodzina reaguje na nagłą śmierć lub zaginięcie matki błyskawicznie – w ciągu kilkudziesięciu minut pszczoły wyczuwają brak jej feromonów i niemal natychmiast przystępują do budowy mateczników ratunkowych na jajach lub młodych larwach robotnic. Gdy matka słabnie, starzeje się albo choruje, robotnice mogą zainicjować tzw. cichą wymianę. Budują wtedy matecznik ratunkowy, w którym rozwija się nowa królowa. Po wygryzieniu młoda matka zajmuje miejsce starej, dzięki czemu ciągłość czerwienia zostaje zachowana, a liczba pszczół w ulu nie spada gwałtownie. Pszczelarz może też sam poddać do osieroconej rodziny kupioną, unasiennioną matkę, jednak zawsze istnieje ryzyko, że pszczoły jej nie zaakceptują i ją zlikwidują.

Pszczoły robotnice

Robotnice stanowią zdecydowaną większość mieszkańców ula – w sezonie jest ich najczęściej 30–50 tysięcy, a w wyjątkowo silnych rodzinach nawet znacząco więcej. Ich ciało ma długość 12–16 mm, a masa pojedynczej pszczoły to około 100–120 mg. To one sprzątają, karmią larwy, produkują wosk, bronią gniazda i zbierają pożytek. Co ciekawe, zadania robotnicy zmieniają się wraz z wiekiem:

• 1–3 dzień życia – sprzątanie ula i przygotowanie komórek na nowy czerw; najmłodsze pszczoły precyzyjnie usuwają resztki kokonów, wynoszą martwe osobniki i polerują ścianki komórek woskowych, tak aby królowa mogła w nich ponownie złożyć jaja,
• kolejne dni – karmienie larw pierzgą, miodem i mleczkiem pszczelim,
• od około 9. dnia – praca jako woszczarki, budowa plastrów i zasklepianie komórek,
• następnie – rola strażniczek ula z w pełni wykształconym żądłem,
• na końcu – funkcja pszczoły zbieraczki, czyli zbieranie nektaru, wody i pyłku.

W szczycie sezonu matka zaczerwia w gnieździe nawet 10–15 ramek w różnych stadiach rozwoju czerwiu. To oznacza, że każdego dnia w ulu może się wygryzać kilka tysięcy młodych robotnic, które przejmują kolejne zadania w rodzinie i zastępują pszczoły wyczerpane pracą w terenie.

W porze ciepłej intensywna praca sprawia, że pszczoły letnie żyją średnio tylko około 38 dni. Te wygryzione jesienią, tzw. pszczoły zimowe, wymieniają znacznie mniej energii i mogą dożyć nawet pół roku, żeby wiosną odbudować populację ula.

Trutnie

Trutnie to samce pszczół. Są wyraźnie większe od robotnic – długość ich ciała wynosi 15–17 mm, a masa dochodzi do 260–280 mg. Ich zadanie jest jedno: zapłodnić królową podczas lotu godowego. Latem w ulu pojawia się od kilkuset do nawet 1000–3000 trutni w silnych rodzinach, co zwykle stanowi kilka procent całej populacji ula w okresie ich obecności.

Larwy trutni w końcowych fazach rozwoju otrzymują od robotnic mleczko pszczele – podobnie jak larwy matek, choć w krótszym okresie. Dorosłe trutnie przygotowywane do lotu godowego są też często bezpośrednio karmione przez młode robotnice o dobrze rozwiniętych gruczołach mlecznych, co pozwala im zgromadzić zapasy energii potrzebne do krótkiego, ale intensywnego wysiłku w powietrzu.

Samce, którym uda się zapłodnić matkę, giną natychmiast. Pozostałe żyją w gnieździe, korzystając z zapasów, i nie wykonują innych prac. Gdy kończy się sezon rozrodczy, a pożytku ubywa, robotnice wypędzają trutnie z ula. Dzieje się to zwykle w sierpniu, a ich życie rzadko przekracza 3 miesiące. Jesienne usuwanie trutni jest bardzo konsekwentne – osobniki, które nie chcą opuścić gniazda, są siłą wywlekane na zewnątrz lub po prostu zabijane przez robotnice. Podczas lotów weselnych samce potrafią wznieść się nawet na 30 metrów, aby dogonić matkę.

Jak rozwija się pojedyncza pszczoła?

Każdy z tysięcy mieszkańców ula zaczyna życie jako maleńkie jajo pszczele. Zostaje ono złożone przez królową do komórki plastra, a po około 3 dniach wykluwa się z niego larwa pszczoły. Przez kilka dni robotnice intensywnie ją karmią.

Jakie są etapy rozwoju pszczoły?

Po fazie larwalnej następuje stadium poczwarki pszczelej. W zamkniętej komórce zachodzi pełne przeobrażenie, aż w końcu powstaje imago pszczoły, czyli dorosły osobnik. Najszybciej dojrzewa przyszła królowa (około 16 dni), potem robotnice, a najdłużej truteń – kolejność ta nie przekłada się jednak na długość życia, a jedynie na czas dojścia do postaci dorosłej.

O tym, czy z danego jajeczka powstanie matka, robotnica czy truteń, decydują dwa czynniki: zapłodnienie jaja i rodzaj pokarmu. Z jaj niezapłodnionych rozwijają się trutnie. Z zapłodnionych powstają samice, a ich dalsze „przeznaczenie” reguluje mleczko pszczele – larwa karmiona nim dłużej i intensywniej staje się królową, a odstawiona wcześniej rozwija się w robotnicę. Moment, w którym pszczoły decydują się na wychów nowej królowej, ma więc ogromne znaczenie dla przyszłej liczebności i kondycji całej rodziny.

Jak długo żyją pszczoły?

Długość życia pszczół zależy zarówno od kasty, jak i pory roku. Pszczoły robotnice w sezonie żyją przeciętnie około 38 dni, natomiast te urodzone jesienią mogą dożyć nawet pół roku. Królowa pszczół w warunkach naturalnych bywa zdolna do życia przez 3–6 lat, choć literatura podaje rozpiętość nawet 4–8 lat. W pasiekach często wymienia się ją częściej – już po jednym lub dwóch sezonach, żeby utrzymać wysoką jakość czerwienia.

Trutnie żyją najkrócej. W typowej rodzinie ich życie rzadko przekracza 3 miesiące, bo po sezonie rozrodczym są usuwane z ula. Tak ułożony cykl życia powoduje, że pszczelarz ma w każdej chwili mieszankę młodych i starszych robotnic, co przekłada się na stabilną obsadę wszystkich prac w rodzinie.

Silna rodzina pszczela to nie tylko wysoka liczba osobników, ale też stały dopływ młodych robotnic z czerwiu, który utrzymuje „ciąg produkcyjny” ula.

Co wpływa na liczebność pszczół w ulu?

Liczebność rodziny pszczelej nie zależy wyłącznie od potencjału genetycznego czy wieku królowej. Na to, ile pszczół jest w ulu w danym momencie, wpływa cały zestaw czynników środowiskowych, zdrowotnych i związanych z gospodarką pasieczną.

Jaką rolę odgrywa pożywienie i pogoda?

Podstawą rozwoju jest stały pożytek nektarowy i pożytek pyłkowy. Bez nektaru nie powstanie miód, a bez pyłku larwy nie dostaną odpowiedniej porcji białka. Warunki pogodowe i warunki klimatyczne decydują, jak długo rośliny nektarują i czy pszczoły w ogóle mogą wylecieć z ula. Chłodne, długie przedwiośnie lub upalne i suche lato ogranicza ilość zebranego pokarmu, więc matka czerwi ostrożniej, a liczba robotnic rośnie wolniej.

Jak zdrowie rodziny wpływa na jej liczebność?

Zdrowotność rodziny pszczelej to kolejny czynnik. Pasożyt Varroa destructor, choroby czerwiu i nosemia potrafią w krótkim czasie zmniejszyć populację ula. Atakują czerwi, skracają życie robotnic, a czasem prowadzą do całkowitego osypania rodziny. Mniej pszczół oznacza gorsze ogrzewanie czerwiu i słabsze zbiory, co błyskawicznie odbija się na ilości miodu z ula rocznie.

Jaki wpływ ma pszczelarz?

Duże znaczenie ma też sposób prowadzenia pasieki. Pszczelarz poprzez różne zabiegi pszczelarskie może regulować siłę rodziny: tworzyć odkłady, poddawać nowe matki, rozszerzać gniazdo lub zakładać miodnie. W praktyce przyjmuje się, że jedna rama wielkopolska gęsto obsiadana przez pszczoły to około 2–2,5 tysiąca osobników. Gniazdo gotowe na główny pożytek powinno mieć na gęsto obsadzone przynajmniej 6–8 ramek – to daje kilkanaście tysięcy robotnic gotowych do pracy w polu. Gdy rodzina prowadzona jest na dwóch korpusach, a pszczoły gęsto obsiadają około 10 ramek w gnieździe, mówimy zwykle o 20–25 tysiącach pszczół w części gniazdowej i nawet 40–50 tysiącach osobników w całej rodzinie (wraz z miodnią.

Dwie rodziny o identycznej, „książkowej” liczbie pszczół mogą jednak przynieść zupełnie różne ilości miodu. Kluczowa jest proporcja pszczół lotnych do młodych nielotnych, ilość i wiek czerwiu oraz samo ułożenie gniazda. Rodzina „przepełniona” młodym czerwiem, ale mająca mało doświadczonych zbieraczek, nie wykorzysta w pełni silnego pożytku, podczas gdy ul z dużą liczbą pszczół lotnych potrafi w krótkim czasie zgromadzić imponujące zapasy.

Ryzyka związane z zimowaniem i rozwojem wiosennym

W praktyce pasiecznej istotne są nie tylko wartości maksymalne, ale też dolne i górne granice bezpieczeństwa. Rodzina wchodząca w zimę z populacją poniżej 8 000–10 000 pszczół ma krytycznie małe szanse na przeżycie i dynamiczny rozwój wiosną – kłąb łatwo się wychładza, a pierwsze intensywne czerwienie jest opóźnione. Z drugiej strony, ul, który w listopadzie wygląda niemal jak w środku lata (dużo czerwiu i bardzo dużo pszczół), zużywa nadmierne ilości energii i zapasów. Taka rodzina może się osypać z głodu już w lutym, mimo że jesienią miała pełne ramki miodu.

Jeśli rodzina na początku kwietnia obsiada zaledwie kilka ramek, zazwyczaj nie nadrobi już dystansu do silnych uli i nie wykorzysta najważniejszych, wczesnych pożytków towarowych. Najczęściej jest to efekt błędów w karmieniu jesiennym, niewłaściwego leczenia warrozy lub zbyt późnej wymiany matki. Z kolei ul permanentnie przepełniony, wykazujący ciągły nastrój rojowy, wymaga zdecydowanych działań: rozszerzenia przestrzeni, wykonania odkładów lub wymiany matki na linię o łagodniejszym, mniej rojnym charakterze.

Jak ocenić liczebność rodziny w praktyce?

Pszczelarz rzadko jest w stanie policzyć wszystkie pszczoły w ulu, dlatego stosuje się metody pośrednie:

• Szacowanie na podstawie korpusów i ramek – przyjmuje się, że gęste obsiadanie 10 ramek wielkopolskich w gnieździe to około 20 000–25 000 pszczół (pozostała część rodziny może przebywać w miodni). Silna rodzina na dwóch korpusach może realnie liczyć 40 000–50 000 owadów.
• Obserwacja wylotka – w silnej rodzinie podczas dobrego pożytku ruch na wylotku jest niemal ciągły: w ciągu kilku sekund startują i lądują dziesiątki pszczół. W rodzinie słabej wylotek „żyje” znacznie spokojniej: owady wylatują rzadko, często kręcą się bez celu przed ulem, a powroty z pyłkiem są pojedyncze.
• Metoda fotograficzna – w badaniach lub bardziej zaawansowanej gospodarce można wykonywać zdjęcia ramek z pszczołami i nakładać na nie specjalną siatkę odniesienia, która pozwala obliczyć zagęszczenie owadów na jednostkę powierzchni i oszacować całkowitą liczebność rodziny.

Jak pszczoły radzą sobie w przestrzeni i terenie?

Silna, liczna rodzina pszczela wykorzystuje ogromny obszar wokół ula. Pszczoły zbieraczki standardowo latają w promieniu około 2 km, ale gdy pokarmu brakuje, mogą odlecieć nawet na 8 km od gniazda. Badania prowadzone na Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie pokazały, że im silniejsza rodzina, tym dalej robotnice są w stanie polecieć po pyłek.

Wysokość lotu zazwyczaj nie jest duża – owady omijają przeszkody i kierują się do kwiatów roślin zielnych lub drzew. Podczas lotu weselnego trutni wysokość sięga jednak wspomnianych 30 m, a przy sprzyjających prądach ciepłego powietrza samce mogą trafić jeszcze wyżej. Jak orientują się w tak skomplikowanej przestrzeni?

Odpowiedź kryje się w niezwykłych zdolnościach, jakie ma mózg pszczoły. Ten niewielki narząd przetwarza ogromną liczbę bodźców węchowych, zapamiętuje lokalizację pożytków i pozwala rozszyfrowywać taniec werbunkowy wykonywany na plastrze przez zwiadowczynie. Ten taniec, zwany też po prostu tańcem pszczół, przekazuje innym robotnicom kierunek i odległość do źródła pokarmu – to rodzaj „nawigacji” wewnątrz ula.

Dzięki tańcowi pszczół nawet dziesiątki tysięcy robotnic mogą sprawnie korzystać z tych samych pożytków, nie tworząc chaosu ani w ulu, ani w terenie.

Badacze opisują też zdolność pszczół do rozwiązywania tzw. problemu komiwojażera – owady wybierają taką kolejność odwiedzania kwiatów, która skraca trasę przelotu. W efekcie każda robotnica wraca do ula z większym ładunkiem nektaru lub pyłku przy mniejszym nakładzie energii. Przy liczebności rzędu dziesiątek tysięcy osobników takie „oszczędności” mają realny wpływ na ilość zebranych zapasów.

To, ile pszczół jest w ulu, łączy się więc z ich biologią, zachowaniem, zdrowiem i środowiskiem. Za każdym razem, gdy patrzysz na jeden niepozorny ul, patrzysz na tysiące wyspecjalizowanych owadów, które żyją według jednego, bardzo wymagającego planu dnia.